İklim değişikliğiyle
mücadelede hem bireysel hem de toplumsal sorumluluğu anlamak için önemli
bir araçtır.
Karbon ayak izi, bireylerin, kurumların veya ürünlerin günlük
faaliyetleri (ulaşım, ısınma, tüketim) sonucu atmosfere
saldığı karbondioksit (CO2) ve diğer sera
gazlarının toplam miktarıdır. Ton cinsinden CO2eşdeğeri (CO2e )
ile ölçülen bu değer, iklim değişikliği ve küresel
ısınmaya olan doğrudan etkiyi gösterir.
Diğer sera
gazları:metan (CH₄) ve
diazot oksittir (N₂O)
Türkiye'de
2026 yılı itibarıyla, şebeke elektriği üretimindeki
yenilenebilir enerji artışıyla birlikte 1 kWh elektrik tüketimi
başına düşen ortalama karbon emisyonunun, 2025 sonu verilerine
göre yaklaşık 0,434 kg
CO2-eşd. (434 gram CO2) civarında
olması beklenmektedir. Bu değer, enerji verimliliği ve
yeşil enerji kaynaklarının payına göre
değişkenlik gösterebilir.
1. Birincil
(Doğrudan) Karbon Ayak İzi: Kendi
faaliyetlerimiz sonucu doğrudan atmosfere verdiğimiz emisyonlar.
Örneğin; araba kullanmak, doğalgazla ısınmak, uçak
yolculuğu.
2. İkincil
(Dolaylı) Karbon Ayak İzi: Tükettiğimiz
ürün ve hizmetlerin üretimi, paketlenmesi, taşınması ve
bertarafı sırasında oluşan emisyonlar. Örneğin; bir
tişörtün üretiminde harcanan enerji, ithal meyvenin
taşınması.
Bileşenleri: Doğrudan (birincil) emisyonlar (fosil
yakıtlar) ve dolaylı (ikincil) emisyonlar (ürünlerin yaşam
döngüsü) olarak ikiye ayrılır.
Etkileri: Sera
etkisi yaratarak küresel ısınmaya, doğal kaynakların
tükenmesine ve biyolojik çeşitliliğin azalmasına neden olur.
Azaltma Yöntemleri: Toplu
taşıma kullanımı, enerji
tasarrufu, geri dönüşüm, yerel ve mevsimsel
beslenme, yalıtım ve yenilenebilir
enerji kaynaklarına
yönelme ile azaltılabilir.
Önemi: Sürdürülebilir
bir gelecek için bireysel farkındalığı artırarak
iklim kriziyle mücadelede temel bir ölçüt işlevi görür
Bireysel
karbon ayak izi, kişinin yaşam tarzından
(enerji, gıda, ulaşım) kaynaklanırken; kurumsal ayak izi, bir şirketin üretim süreçlerinden ve faaliyetlerinden
kaynaklanan emisyonları kapsar.
Enerji verimli cihazlar
kullanmak, gereksiz ışık ve ısıyı kapatmak
Toplu taşıma,
bisiklet veya yürüyüşü tercih etmek
Yerel ve mevsimsel
gıdalar tüketmek, bitkisel ağırlıklı beslenmek
Atıkları
ayırmak, geri dönüşüm ve kompost yapmak
Uçak yolculuğunu
azaltmak, mümkünse trenle seyahat etmek
Kurumsal /
Toplumsal:
Yenilenebilir enerji kaynaklarına
yatırım yapmak
Döngüsel ekonomi modelleri benimsemek
(ürünleri tekrar kullanma, tamir etme)
Karbon denkleştirme projelerine destek
vermek (ağaçlandırma, bataklık restorasyonu vb.)
Yeşil bina tasarımları ve
enerji yönetim sistemleri kurmak
Karbon ayak izi,
iklim değişikliğiyle mücadelede hem bireysel hem de toplumsal
sorumluluğu anlamak için önemli bir araçtır. Düşük karbonlu
bir yaşam tarzına geçiş, sadece çevre için değil, uzun
vadede ekonomik ve sağlıksal kazançlar da sağlar.
Kaynak: Carbondeck
Kapsam 1: Kurumun sahip olduğu veya kontrol ettiği
kaynaklardan salınan doğrudan emisyonlar.
Kapsam 2: Kurumun kullanmak amacıyla tedarik ettiği elektrik,
ısı ve buharın üretilmesi sonucunda ortaya çıkan enerji
dolaylı emisyonlar.
Kapsam 3: Kurum tarafından değer zinciri boyunca yürütülen
faaliyetlerden kaynaklanan ve Kapsam 2 kategorisine girmeyen diğer tüm
dolaylı emisyonlar.
Doğalgazın
elektrik üretiminde kullanılması sonucu oluşan karbon ayak
izini hesaplamak için kullanılan en yaygın ve uluslararası
kabul görmüş yöntem, Hükümetler Arası İklim
Değişikliği Paneli (IPCC) tarafından geliştirilen Emisyon Faktörü Yöntemi (Tier
yaklaşımı) 'dir .
Bu hesaplama
temelde, yakılan doğalgaz miktarının, doğalgaza özgü
bir "emisyon faktörü" ile çarpılması prensibine
dayanır.
Hesaplamanın Temel Formülü
Karbon
emisyonunu hesaplamak için kullanılabilecek iki ana yöntem vardır:
1.Tüketilen
Yakıt Miktarına Göre (Yaygın Yöntem):
Tüketilen doğalgaz miktarı
(metreküp veya ton) biliniyorsa:
2.Üretilen
Elektrik Miktarına Göre (Santral Verimliliğini İçerir):
Santralin
ne kadar elektrik ürettiği biliniyorsa:
`Emisyon =
Üretilen Elektrik (kWh) × Emisyon Faktörü (kg CO₂/kWh)`
Hesaplamada Kullanılan Temel Değerler
Doğalgazın
emisyon faktörü, birim enerji başına ne kadar CO₂
salındığını gösteren sabit bir değerdir. IPCC
tarafından sağlanan bu değerler, hesaplamanın temelini
oluşturur.
- Enerji
İçeriği: 1
metreküp doğalgazın yanması
yaklaşık olarak 35.8 MJ (megajoule) enerji açığa çıkarır. Bu
değer, gazın kalitesine göre küçük farklılıklar
gösterebilir.
- Emisyon
Faktörü (Kütle/Enerji): Doğalgazın
birim enerjisi başına salınan CO₂ miktarı, IPCC'nin
5. Değerlendirme Raporu'na (AR5) göre ortalama 56.1 kg CO₂/TJ (terajoule)
olarak alınır .
- Karbon
Yoğunluğu (Enerji/Elektrik): Bir
elektrik santralinin ürettiği her kWh (kilovatsaat) elektrik
başına salınan CO₂ miktarı, santralin
verimliliğine göre değişir. Araştırmalar,
doğalgaz kombine çevrim santrallerinin (NGCC) yaşam döngüsü boyunca
(inşaat, işletme ve yakıt tedariki dahil) ortalama 450-600 g CO₂/kWh
arasında bir emisyona sahip olduğunu göstermektedir . Doğrudan
emisyonlar için bu değer 370 g CO₂/kWh civarındadır .
Hesaplama Adımlarıyla Örnek
Bir doğalgaz
santralinin 1.000.000 m³ doğalgaz yakarak elektrik ürettiğini
varsayalım. Salınan CO₂ miktarını iki farklı
yöntemle hesaplayabiliriz:
- Adım 1: Yakılan toplam enerjiyi bulun.
`1.000.000
m³ × 35.8 MJ/m³ = 35.800.000 MJ`
- Adım 2: Enerjiyi terajoule (TJ) birimine çevirin.
`35.800.000 MJ / 1.000.000 = 35.8 TJ`
- Adım 3: IPCC emisyon faktörünü uygulayın.
`35.8 TJ ×
56.1 kg CO₂/TJ = 2.008 kg CO₂` (2 ton CO₂)
Bu hesaplama, yalnızca yakıtın
yanmasından kaynaklanan emisyonları içerir.
Kapsam ve Doğruluk
Hesaplamanın detay seviyesi, amacına göre
değişir :
- Temel
Hesaplama (Tier 1): Sadece yakılan
doğalgaz miktarı ve IPCC'nin varsayılan emisyon faktörlerini
kullanır. Genel bir fikir edinmek için yeterlidir.
- Detaylı
Hesaplama (Tier 3/4): Santralin gerçek verimlilik
verilerini, sürekli emisyon ölçüm cihazlarından gelen verileri ve
yakıtın tam kimyasal analizini kullanır . Bu yöntem, resmi
raporlamalar ve bilimsel çalışmalar için gereklidir.
Araştırmalar, temel yöntem ile detaylı yöntem arasında %17'ye varan farklar
olabileceğini göstermektedir .
- Yaşam
Döngüsü Analizi (LCA): Bu hesaplama sadece
santralin işletme emisyonlarını değil, aynı zamanda
doğalgazın çıkarılması, işlenmesi,
taşınması ve santralin inşası ile
yıkımından kaynaklanan emisyonları da içerir . Bu
kapsamlı analiz, kombine çevrim santralleri için toplam emisyon
değerini genellikle 500 g CO₂/kWh seviyesinin üzerine çıkarır.
Haritada
kullanılan karbon yoğunluğu faktörleri
co2eq_parameters_lifecyle.json dosyasında detaylı olarak
verilmiştir . Bu rakamlar çoğunlukla , çok sayıda hakemli
çalışma tarafından tahmin edilen emisyon faktörlerini bir
araya getiren ve bu nedenle farklı elektrik kaynaklarının
küresel ısınma potansiyelini ölçmek için fiili küresel standart
olarak kabul edilen IPCC (2014) Beşinci
Değerlendirme Raporu'ndan
alınmıştır. Harita için kullanılan emisyon
faktörleri yaşam döngüsü analizi yoluyla hesaplanmıştır.
Kurulum kapasitesini oluşturmak için gerekli kaynakların
çıkarılmasından kaynaklanan emisyonlar, doğrudan
işletmelerden kaynaklanan emisyonlar ve kullanım ömrünün sonuna
ilişkin emisyonlar hesaba katılmıştır.
Kullanılan
yaşam döngüsü (varsayılan) emisyon faktörlerine ilişkin genel
bir bakış aşağıda verilmiştir:
Operasyonel emisyon faktörleri
Bazı ticari
amaçlar için, işletme emisyon faktörlerini de destekliyoruz. Bu emisyon
faktörleri yalnızca belirli bir elektrik kaynağının
işletiminden doğrudan kaynaklanan emisyonları hesaba katar.
Örneğin, gaz enerji santrallerinde gazın yakılması
doğrudan atmosfere sera gazı salınmasına neden olurken,
güneş hücrelerini çalıştıran fotovoltaik etki sera
gazı salınımına neden olmaz.
Kullanılan varsayılan emisyon
faktörlerine genel bir bakış aşağıda
verilmiştir:
Farklı yakıt türlerinin 1 litre
yakıt başına ortalama CO₂ emisyonlarını
karşılaştıran tabloyu aşağıda
bulabilirsiniz:
Yakıt Türü
1 Litre Başına Ortalama CO₂
Emisyonu (kg)
Motorin (Mazot)
2,68 kg
📝 Bu değer, yalnızca egzozdan çıkan CO₂'yi
ifade eden bir ortalamadır. Gerçek emisyonlar, motordaki yanma
verimliliğine ve mazotun içindeki biyodizel oranına (B7 gibi)
bağlı olarak küçük farklılıklar gösterebilir.
Benzin
2,33 kg
LPG (Otogaz)
1,64 kg
💡 Neden 1 litre mazot 2,68 kg CO₂
üretir?
Bu durum ilk
bakışta şaşırtıcı gelebilir. Çünkü 1 litre
mazot yaklaşık olarak sadece 0,85 kg gelir. Buradaki kütle
artışının sebebi, yanma sırasında
yakıttaki karbon atomlarının havadaki oksijenle
birleşerek çok daha ağır olan CO₂ moleküllerini
oluşturmasıdır. Yani ortaya çıkan CO₂'nin
kütlesinin büyük kısmı aslında havadan gelen oksijendir.
Bu bilgileri
aracınızın yakıt tüketimiyle birleştirerek toplam
karbon ayak izinizi daha net bir şekilde hesaplayabilirsiniz.
